ทำไมบางครั้งถึงรู้สึกว่า...ร่างกายนี้ไม่ใช่ของเรา?

เคยส่องกระจกแล้วแอบคิดไหมว่า... ทำไมอยู่ ๆ หน้าอกก็โตขึ้น สะโพกเริ่มเปลี่ยน เสียงเริ่มไม่เหมือนเดิม

หรือแค่เดินเข้าห้องเรียนยังรู้สึกเก้ ๆ กัง ๆ เหมือนตัวเองควบคุมร่างกายไม่ค่อยได้ บางครั้งก็เหมือนร่างกายเปลี่ยนเร็วกว่าใจของเราจะตามทัน ถ้าคุณเคยรู้สึกเหมือนตัวเองไม่คุ้นกับร่างกายของตัวเอง อยากบอกก่อนเลยว่า...คุณไม่ได้แปลก และไม่ได้มีอะไรผิดปกติ

นักวิทยาศาสตร์มีชื่อเรียกความรู้สึกนี้ว่า "Bodily Self-Consciousness" หรือความสามารถของสมองในการรับรู้ว่า

"นี่คือร่างกายของเรา" "นี่คือการเคลื่อนไหวของเรา" "นี่คือตัวตนของเรา" เรื่องที่หลายคนไม่รู้คือ ความรู้สึกนี้ยังคงพัฒนาต่อเนื่องตลอดช่วงวัยรุ่น

งานวิจัยในปี 2024 ศึกษาเด็กผู้หญิงอายุ 10 ถึง 17 ปี จำนวน 70 คน เพื่อดูว่าสมองสร้างความรู้สึกว่า "นี่คือร่างกายของเรา" ได้อย่างไร นักวิจัยให้ผู้เข้าร่วมใส่แว่น Virtual Reality แล้วมองเห็นร่างอวตารดิจิทัลแทนตัวเอง บางครั้งอวตารจะขยับตรงกับการเคลื่อนไหวจริงทุกอย่าง แต่บางครั้งนักวิจัยตั้งใจทำให้การเคลื่อนไหว การสัมผัส หรือแม้แต่รูปร่างของอวตารแตกต่างจากร่างกายจริงเล็กน้อย ทำแบบนี้ไปเพื่ออะไร? เพื่อดูว่าสมองของเราจะ "เชื่อ" ได้ง่ายแค่ไหนว่า ร่างอีกคนหนึ่งเป็นร่างของตัวเอง

ผลที่ได้น่าสนใจมาก วัยรุ่นช่วงอายุน้อยกว่ามีแนวโน้มที่จะรู้สึกว่าอวตารเป็นร่างกายของตัวเอง แม้ว่าจะไม่ได้เหมือนร่างจริงทั้งหมด นักวิทยาศาสตร์เรียกสิ่งนี้ว่า สมองยังมีความยืดหยุ่นสูง หรือมีความสามารถในการปรับเปลี่ยนการรับรู้เกี่ยวกับร่างกายได้มาก แต่เมื่ออายุมากขึ้น สมองจะเริ่มจับความแตกต่างได้เก่งขึ้น วัยรุ่นที่โตกว่าจะรู้ได้ง่ายกว่า ว่าอวตารที่รูปร่างไม่เหมือนตัวเอง "ไม่ใช่ร่างของฉัน" นั่นแสดงให้เห็นว่า สมองกำลังค่อย ๆ สร้างความรู้สึกที่มั่นคงขึ้นว่า "นี่แหละคือร่างกายของเรา" เพราะฉะนั้น ถ้าบางครั้งคุณรู้สึกเหมือนตื่นมาแล้วอยู่ในร่างกายที่เปลี่ยนไปหมด

นั่นเป็นส่วนหนึ่งของการเติบโตจริง ๆ

ช่วงวัยรุ่น ร่างกายอาจสูงขึ้นหลายเซนติเมตรภายในปีเดียว น้ำหนักเปลี่ยน ฮอร์โมนทำให้กล้ามเนื้อ ไขมัน และสัดส่วนของร่างกายเปลี่ยนไป ขณะเดียวกัน สมองก็ต้องอัปเดต "แผนที่ร่างกาย" (Body Map) ใหม่อยู่ตลอด

พื้นที่ของสมองที่เกี่ยวข้องกับการรับรู้ตัวเอง การเคลื่อนไหว และการรวมข้อมูลจากประสาทสัมผัส ก็ยังคงพัฒนาไม่หยุด

ลองนึกภาพว่า...คุณกำลังอัปเดตซอฟต์แวร์โทรศัพท์ แต่ในเวลาเดียวกันก็เปลี่ยนฮาร์ดแวร์ทั้งเครื่องไปด้วย

แน่นอนว่าระหว่างนั้น ทุกอย่างอาจรวน ๆ หรือรู้สึกไม่คุ้นเคยบ้าง นี่ยังอธิบายได้ด้วยว่า ทำไมวัยรุ่นหลายคนถึงรู้สึกซุ่มซ่าม เดินชนโต๊ะ ชนประตู ไม่ชอบถ่ายรูป หรือเริ่มกังวลกับรูปร่างหน้าตาของตัวเองมากขึ้น ไม่ใช่เพราะคุณทำอะไรผิด

แต่เพราะสมองกำลังเรียนรู้ที่จะเชื่อมโยงร่างกายที่เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว กับตัวตนของคุณ

ข่าวดีก็คือ สำหรับคนส่วนใหญ่ ความรู้สึกแปลก ๆ แบบนี้จะค่อย ๆ ลดลงเมื่อโตขึ้น เมื่อสมองพัฒนาต่อไปจนถึงช่วงวัย 20 ต้น ๆ ภาพลักษณ์ที่เรามีต่อตัวเอง และความรู้สึกว่า "นี่คือฉัน" ก็มักจะมั่นคงขึ้นตามไปด้วย แต่อยากแยกให้ออกนิดหนึ่งนะ การรู้สึกเก้ ๆ กัง ๆ กับร่างกายเป็นครั้งคราว เป็นเรื่องปกติ แต่ถ้าคุณรู้สึกเกลียดร่างกายของตัวเองตลอดเวลา ทุกข์กับมันมาก จนไม่อยากกินอาหาร ไม่อยากออกไปเจอผู้คน หรือไม่กล้ามองตัวเองในกระจก

อย่าเก็บไว้คนเดียวนะ ลองคุยกับคนที่ไว้ใจได้ หรือบุคลากรทางการแพทย์ เพราะสุขภาพใจของคุณสำคัญไม่แพ้สุขภาพกายเลย

ครั้งหน้าที่เผลอคิดว่า "เราไม่เหมือนเดิมเลย" อยากให้ลองเปลี่ยนเป็นคิดแบบนี้ คุณไม่ได้กำลังสูญเสียตัวเอง

สมองของคุณแค่กำลังทำความรู้จักกับ "ตัวคุณเวอร์ชันใหม่" เท่านั้นเอง 💛

อ้างอิง

Dupraz J, et al. Bodily self-consciousness changes during adolescence: A virtual reality study of girls aged 10–17 years. Scientific Reports.

Aix Marseille University